Sedamnaesti vijek smatra se periodom ekonomske i demografske krize u Evropi. Italija je kao sila bila isključena iz evropske panorame i bila je pod španskom dominacijom. Nakon godina mira koji je nastupio potpisivanjem sporazuma u Kato-Kambreziju (Cateau-Cambresis) 1559. godine, prvih decenija XVII vijeka, a naročito nakon 1630. godine Italija je osjetila posljedice krize španske monarhije koja je kulminirala Tridesetogodišnjim ratom, čiji je uzrok u početku bio vjerske prirode (sukob između protestanata i katolika). Nakon Vestfalskog mira (1648) postoji jasna podjela Evrope na katoličku i protestantsku, dok Francuska postaje dominantna sila u Evropi. Politički, ekonomski i kulturni progres prelazi sa Mediterana na Englesku, Francusku i Holandiju.

U težnji da povrati vjeru u katolicizam, suzbije reformaciju i konsoliduje vlast u Italiji, Crkva je ojačala sve strukture stvorene u prvoj fazi protivreformacije (od polovine XVI vijeka). Veliku ulogu u procesu obrazovanja imalo je Drušvo jezuita, koje je imalo široki uticaj na svim kulturnim nivoima. Mnogi jezuiti bili su književni kritičari i pisci i težili su da sami ponude modele koje su prikladni za novo umjetničko stvaralaštvo (barok). Crkva je takođe djelovala kroz Sveti rimski i sveopšti sabor inkvizicije (zvani Crkveni sud), i putem Indeksa zabranjenih knjiga (Index librorum prohibitorum). Uveden je imprimatur, tj. dozvola da se knjiga može štampati, a kasnije je taj znak (imprimatur) imao kontraefekat (dosadna knjiga).

Figura i uloga intelektualaca trpe veliku promjenu u odnosu na razdoblje humanizma i renesanse iz više razloga. Među njima se izdvajaju rigorozna crkvena kontola i pojačana težnja ka apsolutizmu, a ponekad je u pitanju i ekonomska kriza. Figuru bogatog dvorjanina koji razgovara sa vladaocem na ravnoj nozi, opisanu u Kastiljoneovom Dvorjaninu, zamjenjuje uloga sekretara koji koristi svoju domišljatost za obavljanje dipolomatskih i administrativnih poslova. Zbog toga su italijanski intelektualci XVII vijeka mnogo mobilniji i često nalaze gostoprimstvo na velikim stranim dvorovima.

U ovom vremenskom razdoblju, na značaju dobijaju muzičari, scenografi i figurativni umjetnici. Povećava se broj umjetnika »avanturista«, koji ne uživaju ničiju žaštitu i postaju popularni po svojim romanima, pikantnim hronikama ili zadivljujućim putopisima. Veliki je i broj lutajućih glumačkih društava komedije del arte (koja se razvila u drugoj polovini XVI vijeka) koja izvode svoje predstave kako na trgovima tako i na dvorovima.

Sa daljim širenjem akademija koje su se već afirmisale u XV i XVI vijeku kao mjesta gdje se okupljaju književnici, stvara se i sve artikulisanija mreža centara znanja. Naučno istraživanje dobija na značaju, a među najvažnjiim akademijama su Accademia dei Lincei, osnovana u Rimu 1603.g. (čijem je radu posebno doprinio Galileo Galilei), Accademia del Cimento (Firenca, 1657) i Accademia degli Investiganti (Napulj). Porastao je i broj književnih akademija. Accademia degli Umoristi (1603) u Rimu bila je važan centar okupljanja književnika iz cijele Italije, u Napulju su to bile Accademia degli Oziosi (1611) i Accademia degli Infuriati (1617), dok je u Veneciji najznačajnija bila Accademia degli Incogniti (1630), gdje su se okupljali umjetnici i književnici, uglavnom aristokratskog porijekla, koji su odbijali religiozne dogme i zalagali se za slobodno intelektualno traganje. U Firenci je i dalje bila aktivna Accademia della Crusca (1582), koja je nastavila svoju purističku aktivnost u cilju odbrane firentinskog jezika od novih baroknih modela. 

S jedne strane, izraz naučna revolucija odnosi se na niz otkrića: geografskih, tehničkih, astronomskih, botaničkih i bioloških, a sa druge, podrazumijeva radikalnu promjenu koju su ta otkrića unijela u metodu analize, u samo shvatanje pojma naučnog istraživanja i u širem smislu, na viziju svijeta i čovjeka u kosmosu. Dobijanje novih instrumenata za temeljnije istraživanje prirode, kao što je mikroskop, ili za preciznije mjerenje vremena i klime (precizniji satovi, termometar, barometar) pospješilo je ne samo poznavanje fenomena, već i uvjerenje da se prirodni zakoni i mehanizmi mogu bolje upoznati i da se njima može upravljati. Po prvi put je mehanički zanat, koji je uvijek bio smatram nižim i praktičnim umjećem, spajan sa naučnim znanjem.

Geografska otkrića, počevši od otkrića Amerike, proširila su horizont na vanevropske kulture, dok su astronomska otkrića zadala još jače udarce kada su čovjeku i planeti Zemlji oduzela primat i centralno mjesto u univerzumu. Astronomija je u XVII vijeku bila polazna tačka za naučnu revoluciju. Pronalazak durbina, teorije o sunčevom sistemu, dokazi o utemeljenosti heliocentrične na uštrb geocentrične teorije (Ptolomejevog sistema) bili su empirička baza za radikalnu promjenu ideje koju je čovjek imao o sebi. 

Otkrića i upotreba novih instrumenata dovela su do stvaranja novog metoda naučnog istraživanja, odnosno do eksperimentalnog metoda, koji je naročito podržavao pizanski fizičar Galileo Galilei. Metod je polazio od direktnog posmatranja fenomena, odnosno eksperimentalnih podataka, da bi formulisao opšte matematičke zakone. Pored toga što je putem eksperimentalnog metoda dolazilo do spajanja nauke i tehnike, misli i empiričkog iskustva, njegova upotreba označila je autonomiju, tj. odvajanje naučnog istraživanja od magije, alhemije i religije. 

Problemom metoda istraživanja bave se i najpoznatiji filozofi ovog razdoblja: René Descartes, Francis Bacon, Galileo Galilei. Njihova zajednička karakteristika je da odbacuju unaprijed utvrđena znanja i autoritete kao što je to bio Aristotel, smatrajući da to ograničavaju istraživanje. Naime, ideja da je Aristotel već u potpunosti otkrio osnovne istine prirode onemogućavala je dalja istraživanja i sprečavala osporavanje njegovih tvrdnji. Protiv dogmi ovi filozofi se bore znanjem zasnovanim na direktnom iskustvu. Dok je tradicionalan metod analize bio deduktivnog tipa i polazio od apstraktnih opštih zakona da bi u te okvire uvrstio posmatrane fenomene, Bekon je postavio teoriju induktivnog analitičkog metoda, koji je podrazumijevao sakupljanje podataka dobijenih posmatranjem da bi se došlo do opšteg pravila. Progres znanja može da nastupi samo nakon što se eliminišu idoli i lažne istine, a naučni jezik oslobodi figurativnih i metaforičnih značenja (koja su karakteristična za Bibliju). 

Estetski ideali baroka uslovili su drugačiji odnos književnika prema stvarnosti. Pjesnici su tražili skrovite, moguće aspekte stvari, naročito one neočekivane i neobične. Cilj je bio ponuditi publici nešto novo, zadiviti je. Barok dijelom nastaje kao spontana reakcija na ideale klasicizma, pa se ističe superiornost nove i moderne umjetnosti u odnosu na antičke ideale. Postoji želja da se umjetnost obnovi, da se ukinu utvrđena pravila, da se umjetnici odreknu principa podražavanja koji je obilježio humanističku, renesansnu i manirističku književnost. To ne znači da klasični modeli nestaju iz vidnog polja baroknih pjesnika, ali se uspostavlja drugačiji odnos prema važećim autoritetima i drugačiji izbor autora koji se podražavaju.

Novina se konkretizuje u nizu tematskih i stilističkih motiva koji razlikuju baroknu poeziju od prethodne i svi se odlikuju težnjom izazivanja začudnosti. Nastaju nove forme, naročito mješoviti žanrovi, kao što su tragikomični i herojskokomični, a i na planu metra primjećuju se brojna eksperimentisanja u cilju iznalaženja stihova i metra koji izlaze iz petrarkističkih kanona. 

Jedna od najznačajnijih karakteristika istoriografije XVII vijeka je zanimanje za savremeni svijet, bilo da je u pitanju evropska ili lokalna stvarnost. Bogato stvaralaštvo istoriografskih djela praćeno je porastom interesovanja za teorijske aspekte, kao i za metode istoriografskog istraživanja. Velika produkcija istoriografskih djela posvećenih značajnim evropskim događajima rezultat je širenja horizonta koje je uslijedilo nakon što je Italija izgubila centralnu ulogu u evropskoj panorami.

Još jedan među centralnim motivima istoriografije XVII vijeka je religioznost, ne samo zbog pažnje posvećene vjerskim ratovima i razmišljanja o odnosu politike i religioznosti, već i zbog toga što su autori djela često sveštena lica, pa u klimi protivreformacije šalju jasne propagandne poruke. 

I lokalna zbivanja izazivala su veliku pažnju, pa su glavni centri gradske istoriografije bili Venecija, Milano i Napulj.

Početkom XVII vijeka Venecijanska Republika zatražila je od njega savjete po pitanjima crkvenog prava, koja su se prije svega odnosila na pravno–institucionalne odnose sa crkvom. Venecijanska Republika je željela da ojača svoju autonomiju, uzimajući u obzir sve veću ulogu organa protivreformacije u donošenju državnih odluka. Nesuglasice sa Rimom zaoštrile su se 1605. godine zbog toga što se papa Paolo Vale (Paolo Valle) suprotstavio venecijanskim zakonima koji su zabranjivali izgradnju crkava i prodaju zemljišta sveštenstvu bez prethodno dobijene saglasnosti od Senata, kao i sudskim postupcima koje je Venecija povela protiv sveštenika osuđenih za obična krivična djela umjesto da prepusti suđenja crkvenim sudovima. Kao odgovor, papa je 1606. protiv Venecije izdao interdikt, odnosno zabranu obavljanja crkvenih službi, dok je Venecijanska Republika papin postupak proglasila nevažećim. Sarpi je žustro kritikovao svjetovnu vlast papa i zahtijevao povratak izvornim hrišćanskim vrijednostima. Zahvaljujući posredovanju Francuske ovaj nesporazum se 1607. okončao dogovorom koji je predstavljao razočaranje za Sarpija, koji se nadao opštoj reformi crkve. U jesen iste godine, Sarpi je bio žrtva atentata i ranjen je sa tri uboda nožem. Međutim, uspio je da izbjegne smrt i dobio je podršku od Venecije i cijele evropske javnosti. Umro je u Veneciji 1623. godine.

Među znamenitim intelektualcima XVII vijeka tri su posebno bila na udaru protivreformacijske kulture: Đordano Bruno (Giornado Bruno), Tomazo Kampanela (Tommaso Campanella) i Galileo Galilei (Galileo Galilei). Sva trojica bila su optužena za jeres naročito zbog prihvatanja Kopernikove teorije o heliocentričnom sistemu, jer je ta teorija imala posledica na filozofskom i religioznom planu, budući da je oduzimala čovjeku privilegovanu poziciju u univerzumu. Sva trojica su branila slobodu misli i istraživanja i opirala su se slijepom prihvatanju unaprijed utvrđenih pravila. Borili su se protiv aristotelizma u svim njegovim manifestacijama, a pasivnom prihvatanju autoriteta suprotstavljali su pravo da posmatraju prirodu svojim očima.

U Parizu je objavio svoju jedinu komediju Svjećar (Candelaio) prepoznatljivu po jakom polemičko-parodijskom naboju. Godine 1583. preselio se iz Pariza u Oksford, pa u London. Posjećivao je Elizabetin dvor i tamo sačinio filozofske dijaloge na volgare. Nakon 1585. bio je u Francuskoj, Njemačkoj i u Pragu, a 1591. godine komponovao je 3 važne filozofske poeme na latinskom, sa proznim komentarima, u kojima je izložio svoje ideje o atomu i materiji. Iste godine, na poziv plemića Đovanija Moćeniga, vratio se u Veneciju da bi ga podučavao magiji i tehnikama pamćenja. Isti Moćenigo, možda razočaran u svojim očekivanjima, prijavio ga je Inkviziciji. Bruno je osuđen na lomaču i smrtna presuda je izvršena 17. februara 1600. godine. 

Bruno izlaže svoju filozofiju i u šest dijaloga na italijanskom, koje je napisao između 1584. i 1585. godine. Teme ovih dijaloga su Kopernikova teorija, beskraj kosmosa i svjetova, kao i teorija da svaki činilac kosmosa ima svoju dušu. 

Kampanelino utopističko djelo Grad Sunca napisano je u formi dijaloga. U njemu se opisuje idealan i savršen grad po svom društvenom uređenju. Svaki stanovnik radi ono za šta je najviše nadaren, a u gradu ne postoji privatna imovina, već samo zajednička. Društvo po Kampaneli treba da bude oslobođeno od tabua i svih degeneracija koje su nastale udaljavanjem čovjeka od prirode. 

Takav način pisanja posebno je karakterističan za Galileja koji je, kao i Kolumbo, doživljavan kao otkrivač novog svijeta. Njegovo otkriće durbina dovelo je do naučne revolucije u poimanju i proučavanju kosmosa. Njegovo najznačajnije djelo je Dijalog o dva najvažnija sistema svijeta Ptolomejevom i Koprnikovom (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo tolemaico e copernicano). Imao je veliki broj sljedbenika čija su djela pokazatelj novog interesovanja za stvarnost. Svaki prirodni fenomen, pod pažljivim okom analitičara, dobijao je naučni značaj, bilo da je u pitanju ljudsko srce ili insekt. U tom pogledu postoji afinitet između baroknog pjesnika koji pjeva o muvi u mlijeku ili o mladežu na licu neke ružne žene i naučnika koji opisuje čuda i čudovišta prirode. 

Đovan Batista Marino (Giovan Battista Marino) bio je rodonačelnik i model nove, barokne poezije. Iako poezija XVII vijeka ne podrazumijeva samo marinističku struju, sva barokna poezija tiče se prihvatanja ili odbijanja njenih modela. Iako Marino objavljuje nastanak nove poezije, koja odbija kanone prethodnog stvaralaštva, treba reći da je već Taso počeo sa uvođenjem novog jezika i motiva koji su se sve više udaljavali od petrarkističkih modela. 

Maniristička poezija se obrađuje i opisuje po temama, budući da nije bilo autora od posebnog značaja niti posebno originalnih rješenja. Iako su svi težili raskidanju veza sa tradicijom, ta težnja za originalnošću kao da je djelovala u suprotnom smjeru, nudeći nove modele za podražavanje. Autori se razlikuju po izboru tema, tonu i naročito stilu, kao i po stepenu noviteta koje su unosili, do raznih bizarnih metričkih i retoričkih izbora.

Osnovne karakteristike marinističke poezije podvode se pod antipetrarkizam. Dok je Petrarkin Kanconijer jedinstvena i završena zbirka sa jednom glavnom temom, organizovana na vremenskoj ravni koja je davala utisak razvoja jedne ljubavne priče, barokni pjesnici vrše tematsku organizaciju po odjeljcima, po Tasovom modelu koji je proširio Marino (Ljubavne, Morske, Moralne, Mračne, Svete...). Zbirka tako postaje inventar motiva. Druga odlika barokne poezije tiče se sadržine, tj. izbora tema i motiva koji ulaze u poeziju. Taj izbor se znatno širi, kršeći selektivni princip petrarkističke poezije. U pogledu stila, barokna poezija pokazuje izrazitu sklonost ka realističnom, poklanja veliku pažnju detaljima, pod uslovom da na neki način izazivaju začudnost. 

Marinistička poezija daje se u potragu za detaljem o kome nije pisano. Pjesnici su se okomili na petrarkističku figuru žene, odnosno na jedinstveni i statični kanon ženske ljepote. Nude dinamičniji model opisujući različite žene u raznim aktivnostima (plivačica, krojačica, „živinarka“...). Međutim, nije pjevano samo o ljepoti, već u poeziju ulaze i slijepe, bezube žene, deformisana bića (patuljci), grobljanske teme i egzotične životinje (papagaj). I tehničke novine i zanimljivi predmeti tu nalaze svoje mjesto, pa se pjeva o durbinima, naočarima, časovnicima. Jedna od velikih tema je prolaznost vremena i života prikazana kroz otkucavanje časovnika, ružu koja vene, smjenu godišnjih doba, ruševine koje svjedoče o razornoj snazi vremena... Među autorima koji su se bavili ovim temama najistaknutiji je Ćiro di Pers (Ciro di Pers, 1599–1663), koji ne pripada marinističkoj struji, ali prati dominantne tendencije barokne poezije.

Na poziv Marije Mediči, udovice Henriha IV, Marino 1615. godine prelazi na francuski dvor. Zahvaljujući dvorskim prinadležnostima Marino u Parizu živi bogato i raskošno, sakupljajući umjetničke predmete i radeći na štampanju svojih djela. Tokom boravka u Parizu objavljuje: Gajde (La Sampogna, 1620), zbirku raznovrsnih mitoloških i pastoralnih pjesama; Galeriju (La Galeria, 1619), zbirku pjesama koje ilustruju različita umjetnička djela i predmete; i obiman ep Adonis (Adone, 1623), posvećen kralju Francuske, Luju XIII. Po završetku štampanja epa, vraća se u Italiju i boravi prvo u Rimu, pa se povlači u Napulj, gde je dočekan počastima plemstva i lokalnih akademija. Umro je 1625. godine u Napulju. Njegov ep dobio je negativne kritike zbog paganskog erotizma i iste godine dospio na Indeks zabranjenih knjiga. Posthumno su štampana njegova religiozna poema u oktavama Pokolj vitlejemske djece (La strage degli innocenti, 1638), i zbirke pisama (Lettere).

Marinova poezija sklona je pretjerivanju i umnožavanju stvarnosti u beskrajno mnoštvo figura, aspekata i znakova. Ono do čega je Marinu veoma stalo jeste da istakne sebe, da veliča i nametne sopstveni ingenijum. To ostvaruje pomoću velikog retoričkog umijeća kojim izobličava forme tradicionalne retorike. Na taj način neprekidno stvara složene i iznenađujuće kompozicije figura. Njegova strast prema književnosti povezana je sa strašću prema raskoši i razmetljivosti. Služi se najrazličitijim latinskim i italijanskim tekstovima kako bi iz njih crpio slike, teme, forme i stihove za svoja djela. Zbog toga mu je prebacivano da „potkrada“ tuđa djela. Međutim, podražavati klasične pisce za Marina nije značilo reprodukovati njihove vrijednosti i modele, već iz njihovih djela izvlačiti neočekivane i raznovrsne situacije i figure i dati im potpuno nova i začuđujuća značenja.

Adonis je nečitljivo remek–djelo, ali ipak predstavlja suštinsko polazište za književnost XVII vijeka, model elegantne, preciozne i hedonističke poezije. Zbog pretjeranog erotizma, odabira mitološke teme, česte identifikacije Adonisa sa Hristom, vrijeđanja tradicije herojskog epa, Marinovo djelo dospjelo je na Indeks zabranjenih knjiga. I u laičkom svijetu ep je izazvao brojne polemike. Napadan je zbog fragmentarne strukture, iracionalnosti, nedovoljno čistog jezika, pa je dugo smatran oličenjem lošeg baroknog ukusa. Tek je savremena kritika otvorila prostor za drugačiju interpretaciju.

Način na koji Marino koristi izvore nije tipičan za raniju tradiciju. U jednom od pisama koja prethode pjesničkim sastavima u zbirci Gajde, Marino razlikuje 3 različita načina ophođenja prema klasičnim autorima objašnjavajući razliku između „prevođenja“, „podražavanja“ i „potkradanja“. Za svoju poetiku kaže da se sastoji od „čitanja sa kukom“ („leggere col rampino“), odnosno uzimanja onoga što je kod drugih autora vrijedno. Smatra da je njegova „krađa“ legitimna jer u „more u kome peca“ drugi gotovo ne zalaze, pa je njegove uzore teško naći, između ostalog i zbog načina na koji ih koristi. Dakle, njegovi uzori nisu Homer i Vergilije, već Ovidije, ali i manje poznati pjesnici.

Svojim cjelokupnim opusom Marino zapravo predstavlja jednu od najznačajnijih figura italijanske književne kulture. On je najveći i najuticajniji pjesnik XVII vijeka. Imao je i sljedbenike, mariniste, koji su sa njim dijelili neumjerenost u izboru tema, rušenju drugih vrijednosti i svi su bili ujedinjeni u žudnji da budu novi.

Klasicistička struja, koju su predstavljali Gabrielo Kjabrera (Gabriello Chiabrera) i Fulvio Testi ne može se u potpunosti poistovjetiti sa konzervatorskom strujom koja se vodila principom očuvanja ili restauracije starih vrijednosti, niti se može posmatrati samo kao reakcija na inovacije i ekscentričnosti marinističke poezije. I za klasicističku struju je karakteristično da teži odvajanju od prošlosti i stvaranju moderne poezije.

Oslobođeni Jerusalim je možda jedini model sa kojim se upoređuje epika prve polovine XVII vijeka. Smatralo se da epska djela treba da odišu poštenjem, moralom i da imaju edukativni cilj, ostavljajući po strani zabavu. Malo je epskih djela bilo od književne vrijednosti. Barokna sklonost ka novini i otkrićima podstakla je razvoj posebne vrste epske poezije koja je opjevavala Kolumbove poduhvate i geografska otkrića. Ulogu uzora imalo je i Tasovo djelo, budući da su kolonizatorski uspjesi identifikovani sa borbom protiv „nevjernika“, pa su neustrašivi moreplovci postajali herojski kapetani.

Herojsko-komična poema koja ima više dodirnih tačaka sa šaljivom i parodijskom tradicijom, postavlja se kao sasvim novi žanr. I u prethodnom periodu bila je veoma popularna, ali se u baroku uvode novine koje se na formalnom planu ogledaju u izraženom interesu za teorijske aspekte i velikom tekstualnom aparatu koji prati književna djela. Antiklasicističke tendencije iskazuje putem parodije, odnosno programskim preuzimanjem osnova epske poeme i njihovom obradom u komičnom ključu. Herojsko–komična poema prihvata tradicionalni metar oktave i preuzima formule tradicionalnog epskog i romanesknog jezika, ali ne da bi parodirala herojske vrline, već, prije svega, da bi se poigravala smjenjivanjem i variranjem ozbiljnog i komičnog. Može se govoriti o razaranju herojskog epa koje počinje odabirom teme koja nije herojska i nastavlja se narušavanjem narativne strukture (kršeći princip jedinstva i uzročno-posljedične veze između događaja). Osnovni cilj autora je da zabavi, što je u suprotnosti sa ciljevima epskog žanra, a poema obiluje i polemičkim i satiričkim tonovima. Najveću slavu doživjeli su Alesandro Tasoni (Alessandro Tassoni) sa djelom Oteto vedro (La secchia rapita) i Frančesko Bračolini (Francesco Bracciolini) sa djelom Sprdnja s bogovima (Lo scherno degli dei).

Tasonijev književni rad prepoznatljiv je po antiklasicizmu, antiaristotelizmu i antipetrarkizmu. Često je u paradoksalnim formama osporavao autoritete u političkoj i kulturnoj sferi i postavio se kao stvaralac novih modela. Njegovu ljubavnu poeziju karakterišu erotizam, mizoginija i naglašeni tonovi. Svoje savremenike prikazuje kroz satiru i karikaturu, a njegov realistički ukus dao je svoje najbolje rezultate u djelu Oteto vedro. Daje prednost modernim autorima kao što su Ariosto i Taso, a osporava vrijednost Homerovog stvaralaštva. 

Roman je u XVII vijeku sasvim novi žanr jer se pojavljuje kao sinteza različitih tradicija: antičkog romana, viteškog romana, herojske poeme, pastoralne poeme, komedije, novele, čak i lirskih formi. U pitanju je polimorfan žanr namijenjen zabavi i u skladu je sa trenutnim ukusom publike. Postojala je vrlo intenzivna produkcija romana, a i novela. I pored velikih tiraža, malo je sačuvanih jer su knjige štampane na papiru lošeg kvaliteta.

Procvat romana naročito je primjetan između dvadesetih i šezdesetih godina XVII vijeka i tri su glavna centra u kojima se pišu: Venecija, Đenova i Bolonja. U pogledu tema, i roman prati barokne tendencije, odnosno težnju da izazove kod svoje publike začudnost. Posebno obiluje erotskim i jezivim detaljima. Za razliku od ostalih žanrova, roman nema unaprijed određenih i utvrđenih pravila protiv kojih se treba boriti. Samo uspjeh djela diktira pravila. 

U unutrašnjoj evoluciji romana prepoznatljive su dvije faze: u početku se osjeća uticaj herojske poeme i viteškog romana, pa je zbog toga ambijent koji se opisuje najčešće plemićki, antički ili egzotični, dok se kasnije primjećuje porast interesovanja za familijarne teme i psihološku introspekciju. Romani se tako približavaju prikazivanju realnosti i nude svojoj publici mogućnost da pobjegnu u svijet koji im je blizak, koji mogu da identifikuju i koji nije u potpunosti drugačiji od njihovog. Romani su dragocjeni jer veoma upečatljivo oslikavaju duh vremena, odnosno uznemirenost ljudi. Oni su stvarali iluziju da se teškoće mogu riješiti (funzione consolatoria – imali su ulogu da utješe). Glavna književna osobina romana je stalno komplikovanje. Ko je uspio da stvori takvu narativnu strukturu i ovlada njome smatrao se najboljim. 

Među autorima romana naročito se ističu Đirolamo Bruzoni (Girolamo Brusoni) i Đovani Ambrođo Marini (Giovanni Ambrogio Marini).

Barokni roman je raznovrstan u temama, nije imao cjelovit stilski izbor. Bilo je ljubavnih romana, erotskih, političkih, romana sa horor scenama, religioznih romana. Najčešće je roman sadržavao po nekoliko tih linija vodilja (po sistemu lavirinta).

Velika zbirka Sto ljubavnih novela gospode sa Akademije Nepoznatih (Cento novelle amorose dei signori accademici Incogniti, 1651) na najbolji način ilustruje osnovne karakteristike barokne novelistike. Naslov i obim zbirke upućuju na Dekameron, ali se novina sastoji u činjenici da nema više pripovjedača, već je u pitanju veći broj autora (64). Ono što ih objedinjuje je da su svi pripadnici pomenute akademije, kao i tema (ljubav, erotika). Pored velikog broja erotskih scena, primjećuje se težnja za prikazivanjem složenih, komplikovanih odnosa. Tradicionalni ljubavni trougao dodatno se komplikuje povećanjem broja lica i pokazuje se veliko interesovanje za „društvene“ aspekte ljubavne i preljubničke veze: ljubomora, povrijeđeni ponos, osveta, izazovi, dvoboji. Cilj je tipično barokni: izazvati začudnost kako u pogledu stila tako i u pogledu sadržine.

Napuljska dijalektalna književnost dobija veliki kreativni zamah krajem XVI i početkom XVII vijeka, u vrijeme kad Napulj doživljava svoju najveću ekonomsku, demografsku i urbanističku ekspanziju. Značajno je pomenuti nekoliko autora koji su pisali na dijalektu.

U vrijeme baroka čulo vida je bilo veoma važno u percepciji svijeta. Ljudi su imali potrebu za sagledavanjem stvari iz novog aspekta, pa je posljedica te opsesije uživanje baroknog svijeta u spektakularnosti i spektaklima, u svemu što je javno organizovano. Veliki uspjeh doživljavaju nove forme kao što su komedija del arte i melodrama. U cijeloj Evropi postoji veliki interes za teatralnost i teatar. Tada piše Šekspir, Pedro Kalderon de la Barka (Španija), Kornej, Rasin, Molijer (Francuska). Sa rađanjem stabilnih pozorišta, dobijaju na popularnosti i profesije glumca i pjevača, a vremenom nastaje fenomen zvijezda.

Melodrama nastaje u Firenci krajem XVI vijeka, kao rezultat rasprava Kamerate dei Bardi, u kojoj je bitnu ulogu odigrao muzičar Vinčenco Galilei (1520–1591), otac Galileja. Autori su, proučavajući grčku komediju, iskombinovali neke elemente muzike, pozorišta, književnosti, i od tih elemenata stvorili novi žanr koji do XIX vijeka ima uzlaznu liniju. Htjeli su da se napusti polifono pjevanje i da se usvoji monodija, da ljudski glas dobije pravu vrijednost jer su smatrali da se tako na najbolji način mogu izraziti „stanja duše“. Drugi važan elemenat pri stvaranju melodrame bile su pastoralne igre – književni tekstovi u stihovima koji su izvođeni na sceni. Među najslavnijim autorima treba pomenuti Klaudija Monteverdija (Claudio Monteverdi, 1567–1643), koji je stvarao na dvoru porodice Gonzaga. Njegovo najpoznatije djelo je Orfej.

Najveći napredak postignut je u scenografiji, koja je privlačila veliku pažnju. Pravljeni su razni mehanizmi da bi se scena pokretala. Publiku, kaja je bila krajnje razmažena, privlačile su i bravure pjevača. Ljudi su dolazili zbog nove scenografije, poznatih pjevača, ulazili da vide ima li neka novina i odlazili, ne obraćajući pažnju na tekst pjevača.

Komedija del arte se razvija sa velikim uspjehom početkom XVII vijeka, oslanjajući se na svoj ključni aspekt – improvizaciju (commedia dell’improvviso). Nije postojao pisani tekst komedije. Postojao je cannovaccio (prorijetko tkanje), koji je funkcionisao kao osnovna struktura komedije del’arte. Sačinjavali su ga:

• argomento – uvodni dio predstave u kome se izlaže njena narativna struktura 
• spisak uloga – imena
• intervencije – radnje koje glumac treba da izvede, ali nema teksta (nrp.: pričaju o međusobnoj ljubavi, on se žali itd.). 

Glumci su mogli da vide kako nešto treba da kažu, ali ne i šta da kažu, i u tome se sastoji dimenzija improvizacije. Postojali su repertoari ljubavnih izjava, uvreda, komplimenata, šala koju su glumci morali da znaju na pamet i sami su određivali šta će koristiti u nekoj predstavi. Ti repertoari služili su glumcima kao alat. Tako su glumci bili u centru pažnje i od njih je zavisio uspjeh predstave. Komedija del arte se udaljava od književnosti i teatar tako dobija neku vrstu autonomije, zadovoljavajući potrebu za scenskim uživanjem.

Pored teksta, glumci su koristili i druga izražajna sredstva: gestikulaciju, akrobaciju. Preteče su im đulari (giullari, saltimbanchi), individualni zabavljači naroda koji su bili prepoznatljivi po načinu života i odijevanja (lutali od grada do grada, bili dronjavi). Svjesno su se izdvajali iz društva i poistovjećivali su svoj život sa svojom profesijom. Oni su fiksirali svoju egzistenciju u uloge koje su tumačili. Prepoznatljiv znak te fiksacije bile su maske pa se pozorište zato zvalo i teatro delle maschere. Publika je na taj način čim bi vidjela glumca znala šta od njega može da očekuje. Ono što je izazivalo negodovanje i skandalizovanje među predstavnicima zvanične kulture je činjenica da su i žene glumile. Ta činjenica je korišćena za napadanje komedije del arte kroz vjekove. 

Svaka grupa imala je određen broj glumaca. Postojao je određeni minimum: 

• Dvoje sluga (zanni): Arlechino, koji je imao rombastu crnobijelu odjeću, tj. stilizovane zakrpe, a drugi je bio Mezzettino. Zato se komedija još zove i commedia degli zanni. 
• Dva uzvišena čovjeka: Pantalone i Dottore. Pantalone je najčešće bio venecijanski trgovac, veoma razmetljiv i hvalisao se svojim ljubavnim avanturama, iako je bio u poznim godinama. Nekad sa zvao i Graziano. Dottore je bio iz Bolonje (Balanzone). Govorio je koristeći puno latinskih izreka, na izvještačen, komičan način i pretendovao je da bude iznad svojih mogućnosti.
• Žene su najčešće bile sluge. Tipičan lik je Kolobina (Colombina). Jedna je uvijek igrala lik zaljubljene žene (l’Innamorata), a tu je bio i l’Innamorato. Par zaljubljenih je uvijek bio obavezan i oni jedini nisu nosili maske. 
• Postojao je lik kapetana – il capitano Spavento, koji je bio komičan i koristio je puno španskih riječi (vrijeme španske okupacije). 
• 
  

Ove komedije izvodile su pozorišne grupe i družine koje su tada počele da se organizuju. Prva družina je osnovana 1546. i o tome postoji pisani dokument. Trupe su imale finansijsku autonomiju i niko ih nije uslovljavao. Tek kasnije se dešavalo da grad preuzme trupu ili da se umiješa crkva zbog nekog skrnavljenja morala. Takvo pozorište je dominiralo u XVII vijeku, pa čak i u XVIII. Tek je Goldoni izvršio reformu i zadao ovakvoj komediji finalni udarac.

Tragedija je ostala književni žanr vezan za aristokratski i dvorski ambijent. Osim nekih promjena, u njoj vladaju rigorozni klasicistički i aristotelovski principi. Inovacije se tiču pravljenja zapleta, koji postaje komplikovaniji u romanesknom smislu. U svakom slučaju, književna tragedija ostaje namijenjena čitanju na dvoru ili akademiji (čitao ih je jedan ili dva glasa). Najpoznatiji pisci su Federiko dela Vale (Federico della Valle) i Karlo de Dotori (Carlo de’ Dottori).